کند شدن لینوکس را با این ۱۰ ترفند کاربردی برطرف کنید؛ از پیدا کردن برنامههای سنگین تا بهینهسازی SSD
اگر لینوکس شما دیر روشن میشود، هنگام باز کردن برنامهها مکث میکند یا بیدلیل فن دستگاه را به کار میاندازد، لزوماً وقت نصب دوباره سیستمعامل نیست. در بسیاری از مواقع، چند برنامه پرمصرف، سرویسهای غیرضروری، فضای دیسک کم یا تنظیمات نامناسب باعث کندی میشوند. در این راهنما یاد میگیرید علت را پیدا کنید و با چند روش امن و قابل بازگشت، سرعت سیستم را بهتر کنید؛ بدون آنکه سراغ ترفندهای پرخطر و غیرفعال کردن قابلیتهای امنیتی بروید.
مراحل این مقاله برای توزیعهای رایج لینوکس نوشته شدهاند. بعضی فرمانها مخصوص اوبونتو، دبیان و توزیعهای مبتنی بر آنها هستند؛ پیش از اجرا، دستورالعمل مربوط به توزیع خودتان را بررسی کنید.
۱. پیش از بهینهسازی، علت کندی لینوکس را پیدا کنید
بهینهسازی مؤثر با حدس زدن شروع نمیشود. ابتدا مشخص کنید مشکل از پردازنده، حافظه، فضای ذخیرهسازی یا برنامهای خاص است. باز کردن چند ابزار پایش منابع، معمولاً سریعتر از اعمال تغییرات پراکنده شما را به علت اصلی میرساند.
بررسی مصرف پردازنده و حافظه با ابزارهای ساده
در ترمینال دستور زیر را اجرا کنید:
topبرای خروج از محیط top کلید q را بزنید. اگر ابزار htop روی سیستم نصب است، استفاده از آن اطلاعات را خواناتر میکند:
htopبه این موارد توجه کنید:
- یک فرایند که برای مدت طولانی بخش زیادی از CPU را مصرف میکند.
- حافظه آزاد بسیار کم و رشد مداوم فضای Swap.
- برنامهای که پس از بسته شدن پنجره همچنان در پسزمینه فعال مانده است.
برای دیدن فضای دیسک و حافظه نیز میتوانید از این فرمانها استفاده کنید:
free -h
df -hپر شدن پارتیشن ریشه یا پوشه خانه میتواند نصب بهروزرسانیها و عملکرد برنامهها را مختل کند؛ پس پیش از دستکاری تنظیمات، وضعیت دیسک را بررسی کنید.
۲. آموزش مرحلهبهمرحله برای سریعتر کردن لینوکس
مرحله اول: برنامههای شروع خودکار را کم کنید
برخی برنامهها با ورود به حساب کاربری بهطور خودکار اجرا میشوند و هم زمان روشن شدن سیستم را افزایش میدهند و هم حافظه را اشغال میکنند. در محیطهای گرافیکی، بخشهایی مانند Startup Applications، Session and Startup یا تنظیمات برنامهها را بررسی کنید. نام این گزینه در میزکارهای GNOME، KDE و Xfce متفاوت است.
- فهرست برنامههای آغاز به کار را باز کنید.
- مواردی را که نمیشناسید جستوجو کنید.
- همگامسازی، پیامرسان یا ابزارهایی را که واقعاً به اجرای خودکار نیاز ندارند، غیرفعال کنید.
- یکبار از حساب کاربری خارج شوید یا سیستم را راهاندازی مجدد کنید و نتیجه را بسنجید.
برنامههای امنیتی، مدیریت سختافزار و سرویسهایی را که به آنها نیاز دارید صرفاً برای چند ثانیه سرعت بیشتر خاموش نکنید.
مرحله دوم: سرویسهای زمان راهاندازی را شناسایی کنید
برای دیدن زمان کلی راهاندازی سیستم از این دستور استفاده کنید:
systemd-analyzeبرای مشاهده سرویسهایی که زمان بیشتری صرف راهاندازی کردهاند:
systemd-analyze blameاین فهرست بهتنهایی ثابت نمیکند که هر سرویسِ بالای صفحه عامل اصلی کندی است؛ بعضی سرویسها همزمان اجرا میشوند و برخی برای عملکرد عادی سیستم ضروریاند. اگر سرویس خاصی مشکوک به نظر میرسد، ابتدا درباره کاربرد آن در مستندات توزیع یا پروژه جستوجو کنید. غیرفعال کردن سرویسهای شبکه، بلوتوث، چاپگر یا سختافزار بدون شناخت نیازهای خودتان ممکن است قابلیتهایی را از کار بیندازد.
مرحله سوم: سیستم و برنامهها را بهروز نگه دارید
بهروزرسانیها میتوانند شامل اصلاح باگ، بهبود سازگاری سختافزار و رفع مشکلات امنیتی باشند. در اوبونتو و دبیان، میتوانید فهرست بستهها را تازه و بستههای نصبشده را بهروز کنید:
sudo apt update
sudo apt upgradeبرای نصب بستههای سیستمی از مخازن رسمی توزیع استفاده کنید و پیش از تأیید، فهرست تغییرات را بخوانید. در توزیعهای دیگر، از مدیر بسته و روش رسمی همان توزیع بهره ببرید؛ برای نمونه، فرمانهای اوبونتو را مستقیماً در فدورا اجرا نکنید.
مرحله چهارم: فضای دیسک را آزاد کنید، نه اینکه فایلهای ناشناس را پاک کنید
در اوبونتو و دبیان، پاک کردن نسخههای دانلودشده بستهها و حذف وابستگیهای بلااستفاده میتواند بخشی از فضای دیسک را آزاد کند:
sudo apt clean
sudo apt autoremoveخروجی فرمان دوم را پیش از تأیید بررسی کنید تا بستهای که به آن نیاز دارید حذف نشود. برای پیدا کردن پوشههای حجیم، ابتدا از ابزار گرافیکی تحلیل فضای دیسک یا فرمانهایی مانند du استفاده کنید و فایلها را فقط پس از شناسایی پاک کنید.
rm -rf را روی مسیرهای سیستمی یا مسیرهایی که دقیقاً نمیشناسید اجرا نکنید. یک فاصله یا مسیر اشتباه میتواند اطلاعات مهم را برای همیشه حذف کند. قبل از پاکسازی، از فایلهای ضروری نسخه پشتیبان داشته باشید.مرحله پنجم: سلامت و نوع دیسک را بررسی کنید
اگر سیستم روی هارددیسک قدیمی نصب شده باشد، ارتقا به SSD معمولاً از مؤثرترین تغییرات سختافزاری برای کاهش زمان بوت و بارگذاری برنامهها است. برای بررسی نوع دستگاههای ذخیرهسازی میتوانید این فرمان را اجرا کنید:
lsblk -o NAME,TYPE,SIZE,ROTA,MOUNTPOINTSمقدار ROTA معمولاً برای دیسک چرخان با 1 و برای حافظههای بدون قطعه چرخان مانند SSD با 0 نمایش داده میشود؛ با این حال، جزئیات دستگاه و کنترلر میتواند در تشخیص اثر بگذارد. پیش از هر تغییر در پارتیشنبندی، از اطلاعات مهم نسخه پشتیبان تهیه کنید.
مرحله ششم: نگهداری SSD را به روش درست انجام دهید
قابلیت TRIM به سیستمعامل کمک میکند فضای آزاد SSD را مدیریت کند. در بسیاری از توزیعهای مدرن، زمانبندی TRIM از قبل پیکربندی شده است. برای بررسی وضعیت تایمر در سیستمهای مبتنی بر systemd بنویسید:
systemctl status fstrim.timerاگر تایمر در دسترس بود و غیرفعال بود، مستندات توزیع خود را بررسی کنید؛ معمولاً فعالسازی آن به این شکل انجام میشود:
sudo systemctl enable --now fstrim.timerدر برخی سیستمها ممکن است نام سرویس یا روش مدیریت متفاوت باشد. اجرای دستی fstrim را روی دیسکها و پارتیشنهای ناشناخته انجام ندهید و وضعیت فایلسیستم را در نظر بگیرید.
مرحله هفتم: برنامههای مرورگر را سبکتر کنید
مرورگر یکی از منابع رایج مصرف حافظه است. برای کاهش بار آن:
- تبهای بلااستفاده را ببندید یا از قابلیت تعلیق تبهای غیرفعال استفاده کنید.
- افزونههایی را که دیگر لازم ندارید حذف کنید.
- مصرف حافظه را از Task Manager داخلی مرورگر بررسی کنید.
- اگر مشکل فقط در یک وبسایت رخ میدهد، آن سایت یا افزونههای فعال را جداگانه آزمایش کنید.
پاک کردن مداوم حافظه پنهان، راهکار عمومی افزایش سرعت نیست و ممکن است بارگذاری بعدی سایتها را کندتر کند؛ ابتدا عامل واقعی را پیدا کنید.
مرحله هشتم: اگر RAM کم است، سراغ راهکارهای واقعبینانه بروید
وقتی حافظه پر میشود، سیستم ممکن است دادهها را به Swap منتقل کند و پاسخگویی کاهش یابد. ابتدا برنامههای پرمصرف را شناسایی کنید و برنامههای غیرضروری را ببندید. اگر دستگاه بهطور منظم با کمبود حافظه روبهرو است، استفاده از میزکار سبکتر یا ارتقای RAM، در صورت امکان، از تغییرهای تصادفی تنظیمات مؤثرتر است.
تغییر مقدار swappiness نسخه جادویی افزایش سرعت نیست و نتیجه آن به نوع کار، حافظه و دیسک بستگی دارد. مقادیر پیشنهادی متناقض در اینترنت را کورکورانه اعمال نکنید؛ ابتدا با بار کاری واقعی خود آزمایش کنید و از تغییرات نسخه پشتیبان داشته باشید.
مرحله نهم: انیمیشنها و جلوههای گرافیکی را کاهش دهید
در رایانههای قدیمی یا دستگاههایی با گرافیک محدود، خاموش کردن انیمیشنها میتواند رابط کاربری را چابکتر نشان دهد. گزینههای مربوط به Animation، Effects یا Compositor را در تنظیمات میزکار بررسی کنید. کاهش جلوههای ظاهری لزوماً توان پردازشی برنامهها را افزایش نمیدهد، اما گاهی تجربه کار با محیط را روانتر میکند.
مرحله دهم: پس از هر تغییر، نتیجه را اندازهگیری کنید
همه تنظیمات را همزمان تغییر ندهید. یک تغییر اعمال کنید، سیستم را در شرایط مشابه آزمایش کنید و نتیجه را یادداشت کنید. برای مثال، مدت زمان ورود به میزکار، مصرف RAM پس از بالا آمدن سیستم و زمان باز شدن برنامهای مشخص را پیش و پس از تغییر مقایسه کنید. اگر عملکرد بدتر شد، همان تغییر را برگردانید.
۳. نکات مهم و خطاهای رایج در افزایش سرعت لینوکس
هر سرویس فعال، سرویس اضافی نیست
خاموش کردن سرویسها فقط به دلیل ناآشنا بودن نام آنها میتواند شبکه، صدا، چاپ، بهروزرسانی یا مدیریت دستگاهها را مختل کند. پیش از غیرفعال کردن یک سرویس، کاربردش را از منابع معتبر بررسی کنید و ترجیحاً ابتدا تغییر را موقت یا قابل بازگشت انجام دهید.
برنامههای «بهینهساز» ناشناس را نصب نکنید
ابزاری که وعده افزایش سرعت چشمگیر با یک کلیک میدهد، ممکن است تنظیمات مهم را بدون توضیح تغییر دهد یا از شما دسترسی مدیریتی بخواهد. ابزارهای رسمی خود توزیع و فرمانهایی که دقیقاً میدانید چه میکنند، انتخاب امنتری هستند.
دمای بالا و گردوغبار را نادیده نگیرید
اگر فن دائماً با صدای زیاد میچرخد یا عملکرد دستگاه پس از چند دقیقه افت میکند، احتمال داغ شدن سختافزار را بررسی کنید. دریچههای هوا را تمیز نگه دارید و دستگاه را روی سطحی قرار دهید که جریان هوا مسدود نشود. باز کردن لپتاپ یا تعویض خمیر حرارتی را فقط در صورت داشتن مهارت و رعایت نکات ایمنی انجام دهید.
کندی را با نصب دوباره پنهان نکنید
نصب دوباره سیستمعامل گاهی مفید است، اما اگر علت اصلی خرابی دیسک، داغ شدن دستگاه یا برنامه پرمصرف باشد، مشکل دوباره برمیگردد. قبل از نصب مجدد، اطلاعات مهم را پشتیبانگیری کنید و سلامت سختافزار را بررسی کنید.
چکلیست سریع برای عیبیابی
- آیا مصرف CPU یا RAM را با
topیا ابزار گرافیکی بررسی کردهاید؟ - آیا فضای پارتیشنها کافی است؟
- آیا برنامههای شروع خودکار غیرضروری را شناسایی کردهاید؟
- آیا بهروزرسانیها را از مخازن رسمی انجام دادهاید؟
- آیا پیش از حذف فایل یا تغییر سرویس، کاربرد آن را بررسی کردهاید؟
- آیا نتیجه هر تغییر را جداگانه سنجیدهاید؟
۴. جمعبندی: سریعتر شدن لینوکس با تشخیص، نه حدس
برای بهبود سرعت لینوکس، ابتدا مصرف منابع و فضای ذخیرهسازی را بررسی کنید، سپس برنامههای آغاز خودکار را مرتب کنید و بهروزرسانیهای رسمی را نصب کنید. آزادسازی فضای دیسک، نگهداری درست SSD و کاهش برنامههای پرمصرف نیز میتوانند کمککننده باشند. مهمتر از همه، سرویسهای ناشناس را غیرفعال نکنید و فرمانهای پاکسازی را بدون شناخت اجرا نکنید.
بهینهسازی خوب الزاماً مجموعهای از ترفندهای پیچیده نیست؛ گاهی پیدا کردن یک برنامه پرمصرف یا آزاد کردن فضای دیسک، تفاوت بیشتری از دهها تغییر نامطمئن ایجاد میکند. تغییرها را مرحلهبهمرحله انجام دهید، نتیجه را بسنجید و از اطلاعات مهم نسخه پشتیبان داشته باشید.
پاورقی: از روانتر شدن لینوکس تا ساخت تجربههای دیجیتال تازه؛ ساخت انواع سایت وردپرسی و اپلیکیشن نیتیو توسط تیم وب برد.
